×

شب یلدا، تاریخچه و آداب و رسوم

نویسنده نویسنده ایران هتل در تاریخ ۱۳۹۷/۹/۳۰
دسته بندی آداب و رسوم
شب یلدا، تاریخچه و آداب و رسوم
آئین شب یلدا یکی از کهن ترین جشنهای ایرانی به شمار می رود. این آئین در ارتباط با رویداد های کیهانی بوده و در آن بلند ترین شب سال را که طولانی ترین روز را نیز به دنبال دارد، جشن گرفته می شد. یلدا روز 30 آذر یعنی آخرین روز پاییز تا طلوع آفتاب در روز بعد یعنی اول دی ماه را شامل می شود. در این شب افراد خانواده سفره ای از میوه ها و آجیل های مخصوص که جنبه ای نمادین دارند، بر پا می کنند و حافظ می خوانند. یلدا در ایران فرهنگی دیرینه به شمار می رود که سینه به سینه به نسل حاضر منتقل شده است، و از این جهت در جای جای این سرزمین مورد استقبال همگان واقع می شود. این رسم به شهر های مختلف رنگ و بویی مختلف می بخشد. هوشمندانه سفر کنید و با رزرو آنلاین هتل های شیراز، شهر حافظ یا با رزرو هتل های اصفهان، شهر فرهنگ و هنر، خاطراتی به یاد ماندنی را در شب یلدا در کنار بهترین هایتان به ثبت برسانید.
شب یلدا
تاریخچه و آداب و رسوم شب یلدا
جشن یلدا در ایران یک جشن ملی است که پیشینه ی آن را به ایران باستان نسبت می دهند. این جشن که به جشن شب چله نیز معروف است هر ساله با استقبال چشمگیری در میان ایرانیان برگزار می شود. یلدا واژه ای سُریانی است که یک لهجه آرامی به شمار می رود. این واژه به معنای «تولد » می باشد. شب چله با رویداد های کیهانی و حرکت خورشید در ارتباط بوده و در پایان پاییز به پایین ترین نقطه خود در جنوب شرقی زمین می رسد. در روز بعد یعنی اول دی خورشید به جهت شرق شمالی تغییر مکان داده و باعث طولانی شدن روز می شود. این تغییر در نزد مردم ایران به زایش دوباره خورشید معروف است و شب یلدا به عنوان شب زایش گرامی داشته می شود. در ایران باستان از روز اول دی با عنوان خرم روز نیز یاد می نمودند، چرا که طولانی ترین شب سال که یلدا نام دارد را پشت سر نهاده است. در باور آنان در این روز خورشید از نو زاده می شود. و طبیعت دوباره آهنگ زندگی سر می دهد و خرمی، دنیا را فرا می گیرد.
شب یلدا
جشن یلدا یک جشن ایرانی است که معمولا خانوادگی برگزار می شود و خانواده ها در ایران فارغ از هر دین و مذهبی آن را ارج می نهند. در این شب ایرانیان سفره بر پا می دارند و در آن هندوانه، انار و آجیل( شامل هفت مغز است، شاید ریشه در تقدس عدد هفت در ایران باستان داشته باشد. ) می چینند. افراد خانواده در این شب دور هم جمع شده و فال حافظ می گیرند یا حافظ می خوانند. وجود انار در سفره ی شب یلدا نشانی نمادین است و ریشه در باور های قدیمی دارد. در گذشته درخت انار در باور ایرانیان دارای روح باروری و زایندگی بود و دانه های فراوان انار نشان از انتقال روح زایش به میوه ی آن است. دانه های هندوانه نیز نشانگر برکت و تولید مثل است. گو اینکه در بیشتر شهر ها مردم معتقدند با خوردن هندوانه در این شب از سرمای زمستان محفوظ مانده و با خوردن انار نیز از زردی و رنجوری در امان می مانند.
شب یلدا
خوردن آجیل نیز نمادین است و آن نیز نشانگر برکت و زایش بوده است. انار در باور ایرانیان باستان میوه ی آناهیتا بوده است. آناهیتا در گذشته خدای باران و زایش به شمار می رفته است. همچنین گفته شده است در این شب مرسوم بوده درخت سرو را که نماد آزادگی، سربلندی و پایداری می باشد، آذین بندی می نمودند. در باور پیروان آئین مهر سرو در برابر نیروهای مرگ آور مقاوم بوده است . این درخت در تاریخ طولانی ایران زمین و ادبیات آن پیام آور پایداری و نامیرایی معرفی شده است. از این شب همواره به عنوان شب شادی و نوید که با نور و برکت همراه بوده، یاد شده است. از سنت های دیگر خوردن سنجد در کنار آجیل، انار و هندوانه می باشد و شاید اشاره به رنگ قرمز آنها دارد و به نوعی همسان با روشنایی خورشید است. در گذشته ها مردم بر بلندی ها یا کوه ها می رفتند تا ستاره ایزد مهر (تیشتر ) را که به شباهنگ نیز معروف است در آسمان تاریک رویت کنند. ستاره ی مذکور نشانگر اهمیت و گرامی داشت ایزد مهر به شمار می رفت.
شب چله
با اندکی تامل در جشن شب یلدا می توان دریافت که آن یک رویداد فرهنگی با دو بُعد ظاهری و باطنی می باشد. آداب و رسوم یا مناسک شب یلدا که به صورت فردی یا جمعی برگزار می شود، بُعد رفتاری یا ظاهری آن به شمار می آید. این بُعد ظاهری پیام آور شادمانی، پیوند و دوستی می باشد. اما پر واضح است که جشن مذکور دارای بعد معنایی یا باطنی نیز بوده است. اندیشه ها، انگاره و مفهوم هایی که از تحولات زمانی و مکانی تاثیر پذیرفته اند، پشتوانه فرهنگی جشن یلدا به شمار می آیند. نور و گرمای خورشید برای تمامی کائنات حیات بخش است و بدون ذره ای تبعیض همگان را در بر می گیرد. و از این جهت همواره مورد احترام بوده است. درخشش خورشید بیانگر نور و روشنایی است و درست در مقابل ظلمت و تاریکی قرار گرفته است. یلدا امروزه نیز در ایران همچون گذشته گرامی داشته می شود و در جای جای ایران اسلامی نیز مرسوم است.
شب چله
رسوم جذاب شب یلدا در شهر های مختلف ایران
شب یلدا آدابی خاص دارد که در شهر های مختلف ایران با اندک تفاوتی برگزار می گردد. از رسوم رایج در این شب می توان به سِرو تنقلات، قصه گویی بزرگان خانواده برای سایر اعضاء و فال گیری با دیوان حافظ اشاره نمود. در این شب رسم بر آن بوده تا میزبان، دیوان حافظ را در اختیار بزرگ خانواده قرار دهد و آنگاه میهمانان هر کدام نیت نموده و وی برای آنان تفالی به حافظ می زند. خواندن شاهنامه در کنار دیوان حافظ از دیگر رسوم رایج این شب به شمار می رود. در برخی شهرها آذین بندی درخت سرو مرسوم بوده است. سرو مظهر ایستادگی در مقابل تاریکی و سرما محسوب می شده است.
شب چله
در آذربایجان افراد هندوانه شب یلدا را که به چیله قارپوزی معروف است، به منزله ی دور ماندن از لرز و سرمای زمستان می خورند. به طور مثال در اردبیل رسم سوگند دادن رایج است. آنان در این شب چله بزرگ را سوگند می دهند که در فصل زمستان بر سرما نیفزاید و بیش از حد سختگیری ننماید. همچنین در شب یلدا آنها گندم برشته که به قورقا معروف است و نیز سبزه، کشمش، نخود چی و مغز گردو می خورند. آنان معمولا تا پایان چله کوچک خانه تکانی نمی کردند و این اعتقاد وجود داشت که چله آنها را مورد نفرین قرار می دهد. از رسم های متداول آذری ها در شب یلدا می توان به بردن هدایا برای تازه عروس ها به هنگام غروب اشاره نمود. این هدایا که به شکل زیبایی تزئین می شدند شامل شیرینی، آجیل، پرتقال، هندوانه، انار، آئینه و خلعت های پولکی و توردوزی بودند. امروزه در این شب با برگزاری موسیقی سنتی آذری توسط عاشق ها در رستوران های سنتی و سایر مراکز گردشگری در شب یلدا از گردشگران استقبال می کنند.
شب یلدا د رگیلان
در گیلان بر این باورند که به طور حتم باید در این شب هندوانه فراهم نمود، چرا که می تواند آنها را در فصل سرما از سرمای شدید و در فصل گرما از عطش و تشنگی به دور سازد. در این منطقه خوردن «آب کونوس» در شب یلدا مرسوم می باشد. این میوه « کونوس» یک نوع ازگیل بومی به شمار می آید که خام آن را در خمره های سفالین نهاده و از آب پر می نمایند، سپس به آن نمک می افزایند و درش را می بندند. این خمره خارج از هوای گرم اتاق قرار داده می شود. پس از مدت زمانی ازگیل سفت و خام، پخته، آبدار و خوش مزه می شود. در این هنگام آن را از خمره بیرون آورده و با گلپر و نمک می خورند. امروزه آنان در شب یلدا، در گروه های خانوادگی دور هم جمع شده و فال حافظ می گیرند. شهر های گیلان در این ایام با برگزاری بازار های محلی رنگ و بویی خاص داشته و به بهترین شکل میزبان گردشگران هستند.
در کرمان مردم تا سحر گاه بیدار می مانند. این بیداری به منزله استقبال از قارون افسانه می باشد. قارون شخصیتی داستانی است که در پوشش فرد هیزم شکن برای خانواده های فقیر و تنگ دست تکه های چوب می آورده است. آنگاه چوب ها به زر و طلا تغییر می یافتند که برای آن خانواده ثروت و روزی در بر داشته است. در چند سال گذشته در این ایام، کویر های کرمان مورد توجه گردشگران داخلی و خارجی قرار گرفته است. این مسئله منجر شده تا در کرمان به مدت دو روز برای استقبال از یلدا و زمستان جشنی با شکوه برگزار شود. این جشن از نیمه شب آغاز می شود. از برنامه های شب یلدا و روز بعد آن می توان به گردش در سطح شهر، چیدن سفره ی شب یلدا، آتش بازی، برنامه های اسب سواری و شتر سواری، اجرای موسیقی های محلی و سنتی، پذیرایی های ویژه و نیز تماشای غروب اشاره نمود.

شب یلدا در تهران نیز رنگ و بوی خود را دارد. در گذشته تهرانی ها در این شب به خانه های بزرگان فامیل می رفته اند. آنان در شب یلدا با میوه های تازه ی فصل پاییز و نیز میوه های خشک شده فصل تابستان و همچنین آجیل از میهمانان پذیرایی می نمودند. علاوه بر آن معتقد بودند خوراکی های سفره شب یلدا همچون سفره هفت سین باید کامل باشد. چرا که می توانند طبیعت گرم را سرد و طبیعت سرد را نیز گرم نمایند. اشخاصی که در این شب دارای طبعی گرم بودند از هندوانه و نیز انار می خوردند. اما آنان که سرد مزاج بودند کشمش، خرما و یا توت می خوردند. از رسوم رایج تهرانی های قدیم در این ایام می توان به بخت گشایی اشاره نمود. افرادی که دختران دم بخت در خانه داشته اند. پنبه زن را جهت زدن پنبه های تشک و بالش ها خبر می نمودند، طوری که صدای زده شدن پنبه ها در محل پیچیده می شد. در انتها دختر از میان کمان پنبه زن عبور می نمود. و آئین بخت گشایی اینگونه انجام می شد.
شب یلدا
اصفهانی ها معتقد بودند از ابتدای دی تا انتهای بهمن دو چله به نام های چله زری«ماده» و عمو چله «نر» وجود دارد. چله ی اول دارای برهه زمانی اول دی تا بهمن و چله ی دوم از دهم بهمن تا روز سی ام آن محسوب می شد. آنها به منزله ی استقبال و خوش آمدگویی تمامی لباس ها و رخت خواب ها ی خود را در هوایی آزاد در مقابل خورشید قرار می دادند. از خوراکی های رایج شب یلدا در این شهر هندوانه و شیره انگور می باشد که در کنار سایر خوراکی های مرسوم در سفره قرار می گیرند. شام شب نیز ماهی و غذاهای محلی نظیر کوفته می باشد. امروزه شب یلدا در این شهر رنگ و بوی خاصی دارد. و در شهر تاریخی اصفهان، که شهر فرهنگ و هنر به شمار می آید به بهترین شکل از گردشگران استقبال می شود و هر ساله افراد بسیاری در این ایام به آنجا سفر می کنند.
شب چله در اصفهان
از دیگر رسوم رایج یلدا در شهرهای ایران می توان به مراسم تلاوت قرآن و شب زنده داری در مزرعه شیخ فاضلِ فریدون شهر اشاره نمود. آئین قصه گویی نیز در دامغان صورت می گیرد و با جمع شدن در خانه بزرگ خانواده، شخصِ مسن تر برای دیگر افراد قصه تعریف می نمود. در دستجرده گلپایگان از رسم های رایج، شب نشینی جهت پرده خوانی و شاهنامه خوانی است که از شب یلدا آغاز شده و تا اوایل اسفند ادامه می یابد. مراسم آواز خوانی نیز از جمله رسم های رایج روستای چهار طاق خمین محسوب می شود. در خاتمه باید عنوان نمود که دعا و مناجات یکی از بارز ترین رسوم است که در این ایام، در تمامی شهر ها ی ایران رایج است.