×

آیین پرده خوانی و نقالی خوانی از دوران صفوی

نویسنده نویسنده ایران هتل در تاریخ ۱۳۹۷/۹/۱۱
دسته بندی آداب و رسوم
آیین پرده خوانی و نقالی خوانی از دوران صفوی
نقالی، که از آن به عنوان داستان سراییِ نمایش ایرانی یاد می کنند، در سال 1390 به عنوان یک میراث معنوی فرهنگی ایرانی در یونسکو به ثبت جهانی رسید. این هنر که یکی از قدیمی ترین شیوه های نمایش در ایران می باشد، همواره نقش حائز اهمیتی را در سطح جامعه از بارگاه ها تا روستاها ایفا نموده است. پیشینه ی پرده خوانی را به سده های دور نسبت می دهند. اما همواره از این نمایشِ آیینی – تاریخی ایرانی به عنوان یادگاری بر جای مانده از دوران صفویه یاد می شود. در نقالی بازیگر یا نقال، داستان ها را به صورت آیه یا نثر که با حرکات همراه بوده و گاهی اوقات دارای موسیقی بدون متن و با کتیبه های رنگ آمیزی شده می باشند، بیان می نماید. نقال ها به عنوان پرده خوان نیز ایفای نقش می نمایند. آنها حامل و آورنده ادبیات و فرهنگ ایرانی هستند و با فرهنگ محلی، زبانها، گویش ها و موسیقی سنتی آشنایی دارند. در نوشته های پیش رو سعی بر آن است تا با ذکر مواردی نظیر نقالی خوانی چیست؟ نقالی خوانی شاهنامه و نقالی شاهنامه در بازشناساندن این هنر سنتی بیش از پیش ایفای نقش نماییم. هوشمندانه سفر کنید و با رزرو آنلاین هتل های ایران نظیر رزرو هتل در رشت، رزرو هتل های اصفهان، رزرو هتل در کاشان می توانید با دیدن این اجرای زیبا در کنار سایر جاذبه های گردشگری سفری خاطره انگیز را تجربه نمایید.
نقالی خوانی
نقالی خوانی چیست؟
نقالی یک نوع قصه گویی اجرایی ایرانی است. و می توان از آن به عنوان رویدادی در قالب داستان یاد نمود، که نقال آن را برای جذب دیگران و تاثیر نهادن بر آنها از طریق هنر روایت گری یا نقالی بیان می دارد. شکل ساختاری نقالی، هنر اجرایی نقال است که به جهت لذت هنری و رابطه ی خلاقانه ما بین نقال و تماشاگر است. روایت های عنوان شده از سوی نقال دارای محتوای آموزشی بوده و گو اینکه موضوع اصلی نقالی نیز نمی باشد. در واقع جنبه های آموزشی نقالی، بازتاب منطقی اندیشه های فلسفی و اخلاقی زمانه در اثر می باشد، و بیشتر از آن مد نظر نیست.
از ویژگی های بارز دیگر نقالی می توان به بکارگیری چوب دستی ( مطراق، من تشاء، تعلیمی ) در حرکت های نمایشی، چرخش بدن در جهت انتقال مفاهیم و استفاده از لباس، اشیاء اصیل و هماهنگ و پرده اشاره نمود.
نقالی خوانی
نقال ها دارای استعدادی بی نظیر هستند و توانایی قابل توجه ای در بداهه نوازی دارند. آنها مهارت خود را برای تسخیر مخاطب به کار می برند و معمولا لباسهایی ساده می پوشند و در برخی موارد نیز از کت های زره پوش و کلاه های باستانی استفاده می نمایند. از نقال ها می توان به عنوان مهم ترین نگاهبانانِ داستانها و حماسه های قومی و نیز موسیقی بومی یاد نمود.
اساطیر گذشته، نقش قالب توجهی در شکل گیری نقالی ها داشته اند. افسانه های دیرینه ی قوم ها و نیز اسطوره ها می تواند خبر از پیوند خیال با واقعیت داشته باشد. بطوریکه توانسته در اذهان بشر بنشیند و اینگونه تداوم یابد. حماسه ها نیز موضوع نقل بسیاری از نقالان بوده اند و از این جهت فرزند جدایی ناپذیر اساطیر به شمار می آیند. بنابراین می توان نتیجه گرفت که نقالی ها بیان کننده همین حماسه ها و اسطوره ها می باشند.
نقالی با اشکالی نظیر نقالی حماسی، شاهنامه خوانی و فضای قهوه خانه ای اجرا می شده است. مضامین و روایت های بیشمارِ نقالی در طی زمان، توسط نقالان دوره گرد به هر سو انتقال یافته است و از این جهت تقسیم بندی آن بسیار پیچیده و دشوار جلوه می نماید. اما به طور کل می توان نقالی را از منظر فضا، تعداد اجرا کنندگان، لوازم یا شکل اجرا و نیز مضمون و محتوا به دسته های مختلف تقسیم نمود.
نقالی خوانی
دسته بندی نقالی بر اساس فضا (نقالی خانگی، نقالی مجلسی، نقالی دوره گرد یا میدانی، نقالی قهوه خانه ای): نقالی خانگی در خانه ها و در بین افراد خانواده اجرا می شد. در فصل تابستان در حیاط خانه ها و در فصل زمستان دور کرسی و چراغ روشن وسط برگزار می گردید. این اجرا کمترین جنبه نمایشی را داشت و صفا و صمیمیت خانواده کمبود های آن را جبران می نمود. نقالی مجلسی نیز در تالار های بزرگ اشراف زاده گان و شاه نشین ها و برای میهمانان سطح بالا اجرا می شد. معمولا نقالان برجسته در آن حضور می یافته اند و این اجرا با اشعار، آواز و پند های عبرت آمیز همراه بوده است. نقالی دوره گرد یا میدانی نیز در میدان های شلوغ، زیارتگاه ها، زاویه های همجوار با بازار و یا گورستان ها اجرا می شد. زمانی که حلقه ای از جمعیت با تماشاگران بوجود می آمد، نقالی آغاز می شد. نقالی قهوه خانه ای نیز در محل ثابتش یعنی قهوه خانه برگزار می شد. معمولا نقالان دوره گرد در این قهوه خانه ها نقالی را اجرا می نمودند و در رونق قهوه خانه نیز نقش اساسی داشته  اند.
دسته بندی نقالی بر اساس تعداد اجرا کنندگان ( نقالی یک نفره و نقالی دو نفره ): اگر بخواهیم پیشخوان را نادیده بگیریم، نقالی شاهنامه یا نقل شاهنامه یک نقالی یک نفره به شمار می آید. نقالی دو نفره نیز همانند سخنوری می باشد و معمولا بر سر یک مضمون و به صورت مناظره صورت می گیرد.
نقالی خوانی
نقالی خوانی شاهنامه ( نقالی شاهنامه)
از ابیات فردوسی می توان دریافت که او از وجود نقالان هم عصرش که داستان های کهن ایران را می دانستند، آگاه بوده و در نظم شاهنامه از روایات آنها بهره گرفته است. احتمالا شاهنامه خوانی از همان زمان فردوسی و خلق شاهنامه مرسوم شده است ( اواخر قرن چهارم هجری ). شاهنامه خوانان می بایست صدایی رسا و خوش آهنگ می داشتند، اما نقالان باید سخن آور و چالاک باشند. و برخی تفاوت آن دو را در این نکته می دانند.
بعضی از صاحب نظران معتقدند که شاهنامه خوانان با نقالان یکسان نیستند و عنوان می کنند شاهنامه خوانان در مجالس داستان سرایی تحرک چندانی ندارند و تنها قادرند شاهنامه را گشوده و داستانهای آن را باز گو نمایند و گاهی اشعار آن را با صدایی بلند بخوانند. در صورتی که می گویند نقال با حرکات خود، آنچه را نقل می کند، نمایش نیز می دهد. خودش را همانند پهلوان های داستانش تصور می کند و مانند آنها تیر را پرتاب می نماید، شمشیر می زند و سوار کاری می کند و گاهی نیز کشتی می گیرد.  از این جهت می بایست بدنی ورزیده داشته باشد.
قابل ذکر است که بسیاری از نقالان نیز بوده اند که شاهنامه خوانی می کردند. اینگونه شد که کم کم عنوان نقالی شامل شاهنامه خوانی نیز گردید و به شخصی که شاهنامه می خواند، نقال نیز می گفتند. می توان عنوان نمود که سنت شاهنامه خوانی قصه خوانی در عصر پر شکوه صفویه جریان داشته است. به طوری که شاه اسماعیل صفوی را از نخستین حامیان آن عصر در خصوص اجرای شاهنامه خوانی معرفی نموده اند.
نقالی خوانی
در شاهنامه خوانی نقال تلاش می کند تا با طرز بیان خاص، کلام ها و حرکات قهرمانان داستان را بازی نماید و از این طریق تاثیر آن را مضاعف نماید. کاربرد عبارات و واژه های خاص در نقالی شاهنامه احساس هم نفس شدن با قهرمان داستان را در شنونده تداعی می نماید. نقالیِ داستان های حماسی و پهلوانی شاهنامه پیش از رواج رادیو و تلویزیون دارای محبوبیت فراوانی بود. امروزه نیز تلاش می شود این سنت اصیل در کنار سایر دستاوردهای جدید، همچنان محبوبیت خود را حفظ نموده و پا بر جا باقی بماند. تسلط بر داستان های پهلوانی شاهنامه، از ویژگی های نقال به شمار می آمد و وی همواره می کوشید تا وقایع را واقع گرایانه توصیف نماید. شاهنامه خوانی بسیار مورد توجه بوده و کاری آسان به شمار نمی رفت، چرا که هر شخصی قادر به اجرای آن نبود. نقال شاهنامه خان، داستان اشعار را به صورت نثر حکایت می نمود و برخی را نیز به صورت شعر می خواند و مجددا به حکایت منثور باز می گشت. اینگونه نقالی در شب های طولانی زمستان بسیار مورد توجه بودند و داستان های نسبتا طولانی در چند شب متوالی به اجرا در می آمدند.
نقالی خوانی
پرده خوانی: اجتماع در قهوه خانه ها و تکایا منجر به شکل گیری نقاشی قهوه خانه ای شد. این نوع نقاشی که در بیشتر موارد وقایع مذهبی و حماسی – اساطیری را در بر داشت، به صورت پرده های بزرگ و عریض شکل گرفتند. در نقاشی های پرده ها شخصیت های بارز داستان بنا بر حسب اهمیت، بزرگ تر و کوچک تر می شدند. این نوع ویژگی سبکی، منجر به جلب توجه مخاطب و تمرکز آن بر داستان می شد.
پرده خوانی را به عنوان یکی از قدیمی ترین شیوه های نمایش های انفرادی در ایران و حتی یکی از نمونه های کهن در جهان معرفی نموده اند. این هنر تلفیقی از هنرهای مختلفی چون اجرا یا نقالی، آواز ( به عنوان بخشی از نقالی )، شعر، موسیقی ( کاربرد آن در آواز )، نقاشی ( به صورت پرده ) و ادبیات ( منابع داستانی ) می باشد. در این پرده ها گاهی به موضوعالت مذهبی و گاهی نیز به داستان های حماسی یا افسانه ای می پردازند.
نقالی خوانی
در واقع پرده خوانی که برخی صاحب نظران آن را یکی از اشکال اولیه هنر چند رسانه ای معرفی نموده اند، نوعی مهم از هنری است که ادبیات شفاهی ایرانی را در بر دارد. پرده خوانی توانسته است در زنده نگه داشتن و احیای ادبیات شفاهی نقش ارزشمندی را ایفا نماید. این هنر به نوعی با تاریخ ادبیات ایران زمین ارتباط داشته است. با اوج فرهنگ، هنر و تمدن در عصر صفویه شاهد پیشرفت هنر پرده خوانی در زمینه های مذهبی همچون ارج نهادن به ولایت علی (ع)، واقعه ی عاشورا و فضایل و رشادت های ائمه اطهار بودیم. نقالی و پرده خانی در دوران صفویه رشد و شکوفایی بسیار چشمگیری داشته است. باید اذعان داشت که به درستی نمی توان عنوان نمود چه کسی برای نخستین بار در برابر این تصاویر نقاشی شده با مضمونی خاص به نقالی پرداخته است. اما می توان قدمت آن را به دوران شاه اسماعیل صفوی نسبت داد.
پرده خان نمایشگری منفرد و تنها بوده که لوله طومار را در برابر دیدگان تماشاگران که اجتماع نموده بودند، کم کم باز می کرده و حوادث منقوش را با صدایی گیرا و آهنگ دار و نیز با آب و تاب و همچنین لحنی سوگ آور نقل می نموده است. تفاوت پرده خانی با نقالی را می توان فقط در وجود پرده ی نقاشی دانست که گاهی فقط جنبه تزئینی داشت.
نقالی خوانی
دسته بندی نقالی بر اساس لوازم یا شکل اجرا ( نقالی بدون موسیقی، نقالی با موسیقی، نقالی با موسیقی بدون ساز یا نقالی آوازی، نقالی با تصویر ):
در نقالی بدون موسیقی، موسیقی به صورت فرعی می باشد. و با آوازهایی احتمالی در مقدمه ها و اوج ها و نیز پایان بندی همراه است. نقالی با موسیقی نیز با استفاده از ساز و آواز اجرا می شود. در این اجرا هدف رسیدن به لحظه های عاطفی و تغزلی می باشد. این شیوه از اجرا هنوز هم در موسیقی بومی برخی نواحی موجود می باشد. نقالی با موسیقی ِ بدون ساز یا نقالی آوازی نیز در نقالی های دینی آمیخته به گفتار و در اوج ها می آید. نقالی با تصویر نیز با پرده داری و شمایل گردانی که احتمالا با پیشخوانی و همچنین با آوازهای گهگاهی در اوج ها همراه بوده است.
 
دسته بندی بر اساس مضمون و محتوا ( نقالی آئینی): نقالی آئینی به ریشه ها و گذشته ها و نیز معناهای کلی و همیشگی ارتباط دارد. این نوع نقالی به بخش هایی نظیر نقالی حماسی، نقالی دینی، نقالی غیر آئینی تقسیم می شود. نقالی حماسی شاهنامه ها و انواع داستان های حاشیه ای آن و نیز حماسه های دیگر را در بر دارد. محتوای این اجرا چه از روی طومار و چه از روی شاهنامه خوانده می شود. نقالی دینی نیز به موضوعات دینی و مذهبی می پردازد. متون حماسی – دینی، خواندن کتاب و انواع داستان های حماسی از نوع نقالی دینی هستند. نقالی غیر آئینی نقل قصه های روز مره، سبک تر و تفریحی را شامل می شود. این نوع نقالی گاهی دارای بار جنسی نیز می باشد. نقالی غیر آئینی خصوصی تر و کمتر در معرض عام می باشد.